De apathische maatschappij en de onbegrepen activist

WAAROM DOEN WE NIKS?
Ik begrijp niet waarom de maatschappij gewoon verder gaat alsof er niks aan de hand is. terwijl we juist radicale veranderingen nodig hebben. Dit vraagstuk houdt mij al heel lang bezig. In mijn zoektocht stuitte ik op het werk van “Joanna Macy”. Haar boeken hebben mij in de afgelopen jaren antwoorden gegeven op deze vraag. Deze kennis geef ik graag door aan andere activisten en wereldverbeteraars.

Als wij langdurig de strijd willen aangaan is het belangrijk om ook met je gevoelens te leren omgaan. Juist het bewustzijn over wat er allemaal mis is, is niet altijd makkelijk. Dat het goed fout gaat in de wereld hoef ik verder niet uit te leggen, dat weet je maar al te goed. Ik heb meegemaakt dat anderen niet begrepen waarom ik me hierover druk maak. Voor iedereen die onbegrip ervaart wil ik zeggen; angst, woede en verdriet om de wereld is normaal!

DE ACTIVIST
Juist als activist wil je weten over de misstanden in de wereld waartegen gestreden moet worden. Dit kan dan ook als een zware last voelen. Je voelt de verantwoording en de urgentie om wat te doen. Als je actief bent kun je ook de dreiging of gevolgen voelen van repressie of onbegrip. Er is altijd zoveel te doen, dat je niet de tijd hebt om te niksen of om te rouwen. Het kan frustrerend zijn als je probeert het publiek wakker te schudden dat liever weg kijkt. Met deze voortdurende toestand ligt cynisme, depressie en burn-out op de loer.

Het grootste gevaar is apathie.
Dit Griekse woord ‘apatheia’ betekend letterlijk ‘niet lijden’, het is het onvermogen of de weigering om pijn te ervaren. De pijn die steeds meer gevoeld wordt is niet alleen het persoonlijke verlies. Het verliezen van iets wat zo omvangrijk is dat we het bijna niet kunnen bevatten; de gevaren in de toekomst en de destructie van de aarde.  Die pijn is de prijs voor ons bewustzijn en het heeft een doel; het is een waarschuwingssignaal. Door deze pijn te onderdrukken, blokkeren we de feedback. Zo verhinderen we ook doeltreffende reacties om in actie te komen.

Verdringing van pijn.
Deze pijn is beangstigend, omdat we vrezen dat als we deze gevoelens laten doordringen, we zullen instorten. Het systeem waarin we leven is totaal absurd. Om ons dus niet te laten overspoelen door totale zinloosheid, kijken de meeste mensen liever de andere kant op. Bovendien wordt doemdenken niet verwelkomt in een samenleving die zegt ‘laten we het gezellig houden’.

Bijna niemand in de industriële groeimaatschappij kan ontkennen medeplichtig te zijn. We onderdrukken de pijn niet alleen uit schaamte of schuldgevoel, maar ook uit bezorgdheid. We  willen namelijk de mensen die dichtbij staan niet onnodig belasten of ongerust maken en niet de indruk wekken dat we te labiel en emotioneel zijn. We zijn vaak opgegroeid in een cultuur die eeuwenlang rede van emotie gescheiden heeft. Er heerst in onze westerse cultuur de zienswijze om onszelf als geïsoleerde individuen te zien.  Zodoende zijn mensen gaan denken dat gevoelens van o.a. woede over de wereld een weerspiegeling is van een persoonlijk opgelopen trauma. We worden verleid om gevoelens van solidariteit met onze medewezens te wantrouwen. Het gaat er maar moeilijk bij ons in dat we pijn kunnen hebben om wat er gebeurd met de aarde. Dat deze civilisatie ons verdriet aan doet en dat een dergelijke pijn authentiek, terecht en gezond is.

Als je de bezorgdheid om de wereldwijde bedreiging ter sprake brengt, krijg je vaak ongeveer deze reactie; “Ja, maar daar kun je toch niets aan doen, dus waarom zou je erover nadenken”. Dat zou betekenen dat we alleen over dingen zouden mogen nadenken die we kunnen veranderen. Dan worden we niet alleen in ons handelen tegengehouden maar ook ons denken wordt beperkt. Dus hoe kleiner ons aandachtsgebied, hoe kleiner onze invloedssfeer. Uiteindelijk  worden we dan net zo machteloos als we vreesden te zullen zijn.

Weerstand tegen het horen van pijnlijke informatie komt eerder voort uit een angst voor het machteloos voelen, dan het onvermogen om een verandering tewerkstellen. Er is niemand die ons weerhoudt onze moed en creativiteit in te zetten voor de bescherming van het leven op aarde. Waarom onderdrukken dan toch zoveel mensen in onze samenleving deze natuurlijke reactie?

DE MAATSCHAPPIJ
De ‘desinformatie’ groeit, de burger wordt misleid, om te voorkomen dat we teveel vragen gaan stellen bij het systeem waarin we leven. Door controle van de massamedia wordt het voor mensen veel eenvoudiger om geen pijn te voelen, omdat ze onwetend willen blijven over de ware toestand van de wereld. Gelukkig doorbreken activisten deze informatie met hun eigen verhalen en onthullingen.

De omvang waarmee we confronteert worden is vaak te complex om te begrijpen. Mensen beginnen te twijfelen aan hun eigen gezond verstand en vertrouwen dan liever op ‘deskundigen’. Ze kiezen liever voor de weg van minste weerstand; consumeer, gehoorzaam, zwijg en sterf.

Crises en fusies zijn kenmerken voor een vergevorderde staat van de industriële groeimaatschappij. Bijvoorbeeld bezuinigingen in de gezondheidszorg en sociale zekerheid. Doordat de economische onzekerheid toeneemt ontstaat er werk- en tijdsdruk. Mensen worden bang en politici en demagogen zorgen ervoor dat onze frustraties tegen elkaar worden uitgespeeld. Zo beginnen mensen elkaar tot zondebok te maken van het falende kapitalistische systeem. Vaak worden dan juist de minderheden beschuldigd die al een lastige positie hebben.

Onze samenleving heeft zich met toenemende mate ontwikkeld tot het bezig houden met activiteiten, die gericht zijn op het najagen van plezier en korte termijn bevrediging.

Wanneer we pijn niet voelen, voelen we voor de rest weinig, dus ook ons plezier wordt meer verdoofd. Deze ‘psychische verdoving’ vindt ook op collectief niveau plaats. Mensen sluiten zich liever af voor het nare wat er gebeurd. We gaan aan de oppervlakte gewoon door met ons alledaagse leven, maar daaronder leeft een naargeestig besef. Deze tweespalt geeft aanleiding tot wijdverbreide kwalen in onze cultuur; ziektes, vervreemding, verslaving, passiviteit en burn-out. Deze verdringing maakt ons tammer en minder mondig op politiek vlak. We voelen ons geremd en spreken onze diepste zorgen niet uit naar elkaar. We creëren onbewust afstand tot anderen, waardoor het isolement en afscheiding versterkt wordt. En lijden velen onder ons alleen en afgezonderd, zich niet bewust van het feit dat we allemaal lijden zonder de wederzijdse ondersteuning die we allemaal nodig hebben.

We kunnen niet vertrouwen in leiders die het voor ons oplossen, want in de wereld van macht spelen hele andere belangen. Het is lastig om alle informatie te verwerken, omdat we gelijkertijd ook heftige emoties proberen te onderdrukken. Als we de moed hebben om de beschikbare gegevens onder ogen te zien, dan blijken ze vaak meer alarmerend te zijn, dan dat de meesten van ons vermoedden.

De pijn, angst, woede, verdriet en schuld die we in naam van al het levende ervaren is volkomen natuurlijk en gezond!

Deze gevoelens worden pas disfunctioneel wanneer ze verkeerd begrepen of verdrongen worden. We vinden onze strijd voor het leven niet terug door ons verwijten te maken en maar vol te houden met de tanden op elkaar. Dat het de verkeerde kant opgaat is niet iets van nu, dit proces is al erg lang gaande. Maar het is nu dat steeds meer mensen wakker worden. We gaan een nieuwe relatie met onze wereld, ons zelf en elkaar aan. Als we de moed hebben deze toekomstige levensondersteunende samenleving te zien, dan gaan we er ook naar handelen. We kunnen onze pijn voor de wereld leren waarderen als signaal die nodig is voor de transitie.

Ik hoop dat pijn voor de aarde erkend wordt en dat het een plek krijgt binnen het activisme en in de gehele samenleving. Het is belangrijk dat we naast actie-strategieën, ruimte creëren voor onze emoties en elkaar ook daarin ondersteunen. Op dit moment is er veel gaande in de wereld: steeds meer mensen  worden bewust, alternatieven worden opgebouwd en de ‘business as usual’ gaat gewoon door. Daarom zal het strijden voor een rechtvaardigere wereld in de toekomst nog steeds een grote rol blijven spelen. Om bedrijven te stoppen die de aarde aan het vernietigen zijn, te redden wat er te redden valt om zo andere levens te verdedigen. Dit alles vraagt veel toewijding en moed.


Graag hoor ik je reactie op mijn stuk en/of ideeën hierover, mail mij cre-act@riseup.net
Ik geef ook workshops om duurzaam activisme te ondersteunen. Er ontstaat dan de ruimte om de pijn voor de wereld te delen en over hoe we verder actief willen blijven. zie www.cre-act.net
Wil je verder lezen, lees dan ‘The work that reconnects’ van Joanna Macy.